System emerytalny w pytaniach i odpowiedziach (prof. Marek Góra)

1. Czym jest system emerytalny?

Z punktu widzenia jednostki jest metodą przenoszenia części dochodu z okresu, gdy zarabiamy, na okres, gdy z powodu zaawansowanego wieku nie możemy już uzyskiwać dochodu z pracy.

Z punktu widzenia społeczeństwa jest narzędziem dzielenia PKB wytworzonego przez pracujących z emerytami, którzy nie uczestniczą w tworzeniu PKB.    

 

2. Jaki jest cel systemu emerytalnego?

Przeciwdziałanie ubóstwu ludzi w podeszłym wieku i ograniczanie obciążenia, jakie mogłoby z tego ubóstwa wyniknąć dla reszty społeczeństwa.

3. Dlaczego uczestnictwo w systemie emerytalnym jest obowiązkowe?

Obowiązkowość nie jest celem. Jest ona metodą osiągnięcia powszechności uczestnictwa w systemie emerytalnym. Ma to na celu unikniecie kosztu, jaki mógłby powstać dla społeczeństwa na skutek efektów:

a) krótkowzroczności (część osób może zbyt późno uświadomić sobie, że również oni będą starzy i być może pozbawieni innych źródeł dochodu);
b) gapowicza (część osób może świadomie założyć, że reszta społeczeństwa tak czy inaczej poniesie koszt finansowania ich konsumpcji na starość).

4. Jaka jest właściwa skala obowiązkowości udziału w powszechnym systemie emerytalnym?

Powinno to być pozostawione decyzji każdego społeczeństwa (poprzez jego przedstawicieli). Nie ma uniwersalnego optimum w tym zakresie. Obowiązkowe uczestnictwo powinno zapewniać minimalizację skutków efektu krótkowzroczności i efektu gapowicza (dolna granica). Od góry skala obowiązkowego uczestnictwa powinna być ograniczona do poziomu pozwalającego w przyszłości uzyskać dochody wystarczające do zaspokojenia standardowych potrzeb. Należy pamiętać, że system wypłacający wysokie emerytury to system zmuszający pracowników do płacenia wysokich składek.

5. Czym jest wiek emerytalny?

Jest to najniższy wiek, który uprawnia do otrzymywania wypłat z systemu emerytalnego. W nowym systemie jest to najniższy wiek, w którym można rozpocząć korzystanie ze środków zakumulowanych na obydwu kontach emerytalnych.

6. Skąd pochodzą środki na emerytury?

Emeryci konsumują część produktu wytworzonego przez pracujących. Nie ma ani jednej złotówki, która mogłaby trafić do emerytów, która nie pochodziłaby z „kieszeni” pracującego. System emerytalny – niezależnie od swojej postaci – ustala zasady podziału bieżącego PKB między pokolenie pracujących, które go wytworzyło i pokolenie emerytów, które ma prawo do uczestniczenia w tym podziale. Prawo to nabywa się poprzez płacenie składek emerytalnych. Uczestnictwo w systemie emerytalnym może być rozumiane jako kupowanie przez pracujących za część ich bieżącego dochodu prawa do uczestniczenia w podziale przyszłego PKB, którego sami nie będą już wytwarzać. Zasady nabywania praw emerytalnych mogą być pozostawione do uznania polityków (tradycyjne systemy emerytalne) lub z góry dobrze określone (nowoczesne systemy emerytalne).

7. Czy można wypłacić emerytury nie zmniejszając jednocześnie dochodów pokolenia pracującego?

Jedynym źródłem finansowania emerytur jest zmniejszenie dochodu pokolenia pracującego. Ta operacja – pomimo, że pomniejsza dochód pokolenia pracującego – ma głęboki sens. Problemem jest zachowanie odpowiednich proporcji podziału dochodu wytworzonego przez pokolenie pracujące między opłacenie czynników produkcji (praca i kapitał) oraz finansowanie wypłaty emerytur. Problemem, który popycha kraje na całym świecie do reformowania swoich systemów emerytalnych jest utrata kontroli nad tym podziałem. Coraz większa część dochodu przekazywana jest emerytom, a co za tym idzie coraz mniejsza część dochodu służy zapłaceniu za pracę i kapitał, co z kolei powoduje zmniejszenie zatrudnienia tych czynników produkcji i w rezultacie zmniejszenie ich produktu, który jest podstawą dobrobytu społeczeństwa.

8. Jakie są metody zapewnienia konsumpcji ludziom starszym?

Niezależnie od typu systemu emerytalnego emeryci konsumują część PKB, w którego wytworzeniu nie uczestniczyli. Pracujący, którzy go wytworzyli mogą umożliwić korzystanie z niego emerytom na dwa sposoby. Pierwszy to płacenie przez pracujących podatku socjalnego (tzw. składka na ZUS). Taka sytuacja ma miejsce w tradycyjnym systemie emerytalnym. W nowoczesnych systemach emerytalnych dokonuje się to przy pomocy oszczędzania. Młodzi nabywają aktywa, które odsprzedają kolejnemu po zakończeniu aktywności zawodowej kolejnemu pokoleniu pracującemu. W ten sposób uzyskują część produktu wytworzonego przez to pokolenie. W tym ostatnim przypadku transakcja kupna i sprzedaży może dokonywać się za pośrednictwem rynków finansowych lub bez niego.

9. Czym w systemie emerytalnym różni się płacenie podatku socjalnego od oszczędzania?

Płacenie podatku socjalnego (także innych podatków) nie powoduje powstania zobowiązania wobec osoby, która go zapłaciła. Jej prawo do przyszłej emerytury zostanie określone przez polityków w przyszłości. W momencie płacenia składki (podatku) otrzymuje jedynie obietnicę, że „coś kiedyś dostanie”. Oszczędzanie tworzy konkretne zobowiązania wobec konkretnej osoby płacącej składkę (oszczędzającej), która w przyszłości dostanie tyle, ile wpłaciła plus procent. W obu przypadkach dochód, którym dana osoba rozporządza w okresie aktywności zawodowej zostaje pomniejszony o wartość składki, jednak różne są skutki jej zapłacenia.

10. Jaka jest rola państwa w systemie emerytalnym?

Instytucje tworzone i nadzorowane przez państwo służą umożliwieniu funkcjonowania systemu emerytalnego prowadzącego do podziału dochodu wytworzonego przez pokolenie pracujące między: (1) opłacenie wykorzystanej pracy i kapitału i (2) emerytury. W żadnym systemie emerytalnym państwo nie płaci emerytur! Może ono być jedynie pośrednikiem i nadzorcą w systemie emerytalnym. Koszt emerytur spada na pracującą część społeczeństwa.

11. Czy swoje przyszłe dochody emerytalne można uniezależnić od kolejnego pokolenia?

Nie. Przez okres kilku dziesięcioleci naszej aktywności zawodowej przed przejściem na emeryturę nie możemy zachować niczego materialnego Możemy zachować jedynie abstrakcyjne prawa określające nasz udział w podziale PKB. Należy oczywiście dążyć do tego, aby te kupowane przez nas prawa były dobrze określone i chronione. Dokładnie o to chodzi w nowym Polskim systemie emerytalnym. Jednak niezależnie od formy, w jakiej te prawa są wyrażone, dotyczą one produktu, który będzie wytworzony przez kolejne pokolenie. Od demografii nie można się uwolnić. Gdyby nie było następnego pokolenia, to niezależnie od formy naszych uprawnień (aktywów) emerytalnych ich wartość byłaby równa zero. Następne pokolenie będzie jednak i będzie wytwarzać dochód, ale popyt na nasze aktywa zależeć będzie od liczebności tego następnego pokolenia. Jeśli będzie nieliczne – a pewnie tak właśnie się zdarzy – to cena naszych aktywów nie będzie wysoka.

Oszczędzanie dodatkowo poza powszechnym systemem emerytalnym ma głęboki sens. Nie należy go jednak utożsamiać z uniezależnieniem naszej sytuacji dochodowej na emeryturze od wpływu demografii. Dodatkowe oszczędności mogą nam jedynie pozwolić na taką alokację dochodu w cyklu życia, która będzie bardziej odpowiadać naszym preferencjom. Dodatkowo nasze oszczędności dokonywane poza powszechnym systemem emerytalnym – o ile zamienione zostaną na inwestycje – mogą przyczynić się do zwiększenia tempa wzrostu tego PKB.

12. Kiedy stary system emerytalny został w Polsce zastąpiony przez nowy?

Dla osób urodzonych po 31 grudnia 1948 roku stary system emerytalny 31 grudnia 1998 przestał istnieć. Został on w całości zastąpiony przez system indywidualnych kont emerytalnych.

13. Czy jakaś część starego systemu wciąż funkcjonuje?

Stary, niezmieniony system funkcjonuje wciąż dla osób urodzonych przed 1 stycznia 1949 roku. Dla osób urodzonych później, stary system został zlikwidowany.

14. Kto został objęty przez nowy system emerytalnym?

Osoby urodzone po 31 grudnia 1948 roku zostały automatycznie objęte przez nowy system emerytalny. W ramach nowego systemu, spośród osób urodzonych po 31 grudnia 1968 wszyscy, a spośród pozostałych objętych nowym systemem większość ma po dwa konta: jedno zarządzane przy wykorzystaniu tzw. realnej gospodarki (przynoszące stopę odpowiadającą tempu wzrostu gospodarczego), drugie przy wykorzystaniu rynków finansowych (stopa zwrotu w krótkim okresie zależy od sytuacji na rynkach finansowych, w długim dąży do tempa wzrostu gospodarczego).

15. Na czym polegała reforma emerytalna w Polsce?

Reforma emerytalna polegała na zastąpieniu starego finansowanego podatkowo systemu emerytalnego nowym, finansowanym za pośrednictwem oszczędności. Nowy system oparty jest w całości na indywidualnych kontach emerytalnych. Dzięki temu system automatycznie dostosowuje wielkość strumienia wydatków do wielkości strumienia swoich dochodów. Taki system – w przeciwieństwie do starego systemu – nie grozi bankructwem.

16. Ile wynoszą (w %) składki wpłacane do obowiązkowego: (a) systemu emerytalnego; (b) systemu rentowego i pozostałych elementów systemu ubezpieczeń społecznych?

Przede wszystkim należy pamiętać, ze reforma emerytalna zlikwidowała „składkę na ZUS”. Zamiast tego płacimy 4 składki, z których każda finansuje inny element systemu ubezpieczeń społecznych.

Do obowiązkowego systemu emerytalnego wpłacamy 19,52% podstawy oskładkowania (w uproszczeniu płacy);

Reszta składek (ok. 17% podstawy oskładkowania) finansuje pozostałe nieemerytalne elementy systemu: rentowy, wypadkowy, chorobowy (nie mylić ze składką zdrowotną).

Rozdzielenie składek finansujących nasze uczestnictwo w powszechnym systemie emerytalnym od pozostałych (nieemerytalnych) składek jest jednym z fundamentów nowoczesnego systemu ubezpieczeń społecznych.

17. Kto płaci, a kto finansuje składkę emerytalną?

W starym systemie całość składki obciążała pracodawcę. W nowym systemie składka obciąża po połowie pracownika i pracodawcę. Jednak także w tym przypadku pieniądze do systemu emerytalnego przekazuje pracodawca, co podyktowane jest względami praktycznymi. Najważniejsze jest jednak rozumienie, że niezależnie od formalnych ustaleń składka ta zawsze obciąża i pracownika i pracodawcę, ponieważ finansowana jest z części wartości produktu tworzonego przez pracę i kapitał. Nie należy mylić ze sobą kategorii prawnych (kto zobowiązany jest wpłacać pieniądze) z kategoria ekonomiczną (kto tworzy wartość, która służy finansowaniu tych wpłat). Formalne obciążenie obu stron w nowym systemie emerytalnym przybliża do siebie oba te punkty widzenia (prawny i ekonomiczny).

18. Co to jest konto emerytalne?

Konto emerytalne (tak jak każde konto, także bankowe) służy rejestrowaniu zobowiązań, jakie tworzone są w systemie wobec osób, za które zostały zapłacone składki. Stan konta to wartość zobowiązania odpowiadająca sumie zapłaconych składek powiększona o procent zarobiony dzięki wykorzystaniu w ramach systemu środków pochodzących ze składek.

19. Kto zarządza kontami emerytalnymi?

W powszechnym systemie emerytalnym istnieją dwa typy indywidualnych kont. Pierwszym (IKE1) zarządza ZUS, chociaż nie musi to być ZUS (mogłaby to być nawet instytucja prywatna). Środki przepływające przez to konto nie trafiają na rynki finansowe. Drugim kontem (IKE2) zarządzają PTE. W tym przypadku zarządzanie polega na wykorzystaniu rynków finansowych.

Uwaga: nie należy mylić indywidualnych kont emerytalnych, na których opiera się powszechny system emerytalny z dodatkowymi indywidualnymi kontami emerytalnymi, które istnieją poza powszechnym systemem, jako forma dodatkowego oszczędzania.

20. Jak dzieli się składka emerytalna między dwa konta emerytalne?

Składka emerytalna (19,52%) dzielona jest automatycznie między dwa indywidualne konta emerytalne posiadane przez pracujących. Pierwsze konto (IKE1) zasilane jest 12,22 punktu procentowego składki, drugie (IKE2) 7,3 punktu procentowego.

21. Co dzieje się ze składkami wpłacanymi do systemu emerytalnego?

Istotą konta jest rejestrowanie zobowiązań tworzonych przez przepływające przez system składki. Na kontach pieniądze nie „leżą”. Niezależnie od typu systemu emerytalnego pieniądze są zawsze wydane. Inaczej nie mogłyby przynosić stopy zwrotu.

22. Co to jest stopa zwrotu powiększająca stan indywidualnych kont emerytalnych uczestników systemu?

Jest to stosunek wartości zobowiązań wobec uczestnika systemu i wartości wpłaconych przez niego składek, od którego należy odjąć wartość jeden. Stopę zwrotu na ogół wyraża się w procentach.

23. W jaki sposób pomnażane są środki tworzące zobowiązania na pierwszym koncie (IKE1)?

Część przyszłej emerytury, na którą zostanie przekształcony stan IKE1 będzie częścią przyszłego PKB. Pracownicy płacąc składkę „kupują” za pośrednictwem budżetu (choć zgodnie z ciągle obowiązującymi konwencjami księgowymi operacja ta nie jest księgowana w rachunkach budżetowych, co nie zmienia jednak faktu jej dokonywania w rzeczywistości) odpowiadającą jej część tego przyszłego – większego – PKB. Przypadająca im część rośnie więc w tempie wzrostu gospodarczego. Jest to mechanizm bardzo podobny do tego, z jakim mamy do czynienia przy zakupie obligacji skarbowych.

24. W jaki sposób pomnażane są środki tworzące zobowiązania na drugim koncie (IKE2)?

Część przyszłej emerytury, na którą zostanie przekształcony stan IKE2 będzie również częścią przyszłego PKB. Pracownicy płacąc składkę „kupują” za pośrednictwem rynków finansowych odpowiadającą jej część tego przyszłego – większego – PKB. Przypadająca im część rośnie w tempie wyznaczonym przez sytuację na tych rynkach, przy czym w długim horyzoncie czasu, z jakim tu mamy do czynienia, stopa zwrotu średnio generowana przez rynki finansowe jest bardzo bliska tempu wzrostu gospodarczego. Jest to wiec mechanizm bardzo podobny do tego, z jakim mamy do czynienia w przypadku IKE1. Jeśli w dodatku nasze składki są wydawane na zakup obligacji skarbowych, to mechanizm ten jest prawie identyczny z działającym w przypadku IKE1.

25. Co to jest stopa zastąpienia?

Stopa zastąpienia jest miarą wysokości emerytury w porównaniu do wysokości zarobków. Jest to miara względna (na ogół wyrażona w procentach). Stopy zastąpienia nie należy mylić z wysokością emerytury, która jest wyrażona w złotówkach i decyduje o faktycznej możliwości finansowania konsumpcji emerytów (do sklepu chodzi się ze złotówkami, a nie procentami stopy zastąpienia).

26. Co to jest annuitet?

Annuitet jest produktem ubezpieczeniowym, który przekształca określoną kwotę (w przypadku systemu emerytalnego jest to kwota odpowiadająca stanowi indywidualnego konta) w strumień okresowych (tu miesięcznych) wypłat. Jest to najwłaściwsza metoda wypłaty w powszechnym systemie emerytalnym. Często jest stosowana także poza tym systemem. Annuitet pozwala uniezależnić okres wypłaty emerytury od indywidualnej długości życia uczestników systemu.

27. Ile będzie wynosić wartość miesięcznej wypłaty otrzymanej w przyszłości z systemu emerytalnego?

Z systemu emerytalnego otrzymamy tyle ile do niego wpłaciliśmy plus należny procent. Taka zasada powoduje, że system traktuje wszystkich równo. Nikt nie dostaje więcej kosztem innych, którzy musieliby wtedy otrzymać mniej. Im więcej wpłacimy do systemu emerytalnego, tym więcej on nam na starość wypłaci.

Każdy chciałby jednak wiedzieć, na jaką emeryturę może liczyć. To obliczenie jest możliwe przy założeniu kwot składek, które wpłacimy na swoje konto przez kolejna lata przed przejściem na emeryturę. Wysokość miesięcznej wypłaty emerytury oblicza się według następującego wzoru:

miesięczna emerytura = stan konta (w zł) / średnie oczekiwane dalsze trwanie życia (w mies.)

Średnie oczekiwane dalsze trwanie życia, to wyrażona w miesiącach statystyczna miara liczona dla całej populacji w danym wieku. Nie jest to miara odnosząca się do jakiejkolwiek konkretnej osoby. Dalsze trwanie życia w każdym indywidualnym przypadku jest niewiadomą. Dla całej populacji daje się jednak tę niewiadomą oszacować. Wielkość ta zmienia się z wiekiem grupy osób, dla której jest liczona. Nie pamiętając o tym wiele osób popełnia poważny błąd. Myślą oni bowiem, że jeżeli średnia ta liczona dla momentu urodzenia (ta informacja jest na ogół łatwo dostępna) ma wartość np. 70, to znaczy, że osoby przechodzące na emeryturę w wieku 60 lat średnio pobierać ją będą jeszcze 10 lat. To BŁĄD. (Można sprawdzić w tablicach demograficznych). Istotę tego błędu najłatwiej zrozumieć próbując odpowiedzieć na pytanie, jak długo średnio pobierano by emeryturę gdyby podnieść wiek emerytalny do 75 lat.

Jeżeli zamiast wysokości emerytury policzymy przyszłą wartość stopy zastąpienia, to nie można jej odnosić do dzisiejszego poziomu zarobków. Byłby to błąd metodologiczny. Można tę stopę odnosić tylko do oczekiwanych przyszłych zarobków.

Przy tych samych założeniach oszacowanie przyszłej wysokości emerytury w nowym systemie jest dużo łatwiejsze i bardziej wiarygodne niż w było starym.

28. Od czego zależy przyszła stopa zastąpienia w systemie emerytalnym?

Stopa zastąpienia zależy od dwóch czynników. Pierwszym jest proporcja liczby osób otrzymujących emeryturę do osób płacących składki (tzw. stopa obciążenia systemu); drugim jest wysokość składki płaconej przez pracujących (składka plus ewentualne inne podatki finansujące subsydiowanie systemu emerytalnego). Nie ma możliwości podniesienia średniej stopy zastąpienia powyżej poziomu wyznaczonego przez stopę obciążenia i stopę składki.

29. Czym z punktu widzenia naszej przyszłej emerytury jest zapłacenie składki dzisiaj?

Płacąc dzisiaj składkę emerytalną, czyli zmniejszając możliwość konsumowania dzisiaj, kupujemy prawo do uczestniczenia w podziale PKB w przyszłości, gdy nie będziemy już uczestniczyć w jego wytworzeniu. W dobrze zaprojektowanym systemie emerytalnym udział w podziale przyszłego PKB (emerytura) odpowiada składce płaconej w okresie aktywności zawodowej.

30. Na czym polega różnica między obu typami indywidualnych kont emerytalnych funkcjonujących w ramach powszechnego systemu emerytalnego?

Różnica polega na sposobie zarządzania środkami przepływającymi przez te konta. Konta zarządzane przez ZUS nie wykorzystują rynków finansowych, konta zarządzane przez PTE wykorzystują. Jednak z punktu widzenia uczestników systemu różnica miedzy obu kontami jest niewielka. Obie części systemu mają identyczny cel, działają w oparciu o indywidualne konta, których stany podlegają annuityzacji (przekształceniu na strumień miesięcznych wypłat) w tym samym momencie i na bardzo podobnych zasadach.

31. Na czym polega różnica między indywidualnymi kontami prowadzonymi w ramach powszechnego (obowiązkowego) systemu i innymi formami długookresowego oszczędzania?

Zasady stosowane w przypadku systemu powszechnego są takie same dla wszystkich uczestników (m.in. stopa składki, jej podział między dwa konta, minimalny wiek emerytalny, itp.) a wyniki oszczędzania (wysokość uzyskanego dodatkowego dochodu – procentu) są uśredniane dla wszystkich uczestników (nie osiąga się korzyści kosztem innych uczestników). Jest to forma wspólnego oszczędzania (w okresie aktywności) i ubezpieczenia (po przejściu na emeryturę).

W przypadku innych form długookresowego oszczędzania (dodatkowe indywidualne konta emerytalne, dodatkowe ubezpieczenia, zakup nieruchomości, itp.) decyzja o tym, czy w ogóle, a jeśli tak to, ile i w jaki sposób, dodatkowo oszczędzać, podejmowana jest indywidualnie i indywidualnie ponoszone są dobre lub złe skutki tych decyzji.

32. Na czym polega różnica między oszczędzaniem krótkookresowym (kilka lat) i długookresowym (kilka dziesięcioleci)?

Najważniejsza różnica to relacja zarobionych odsetek (stopy zwrotu) do sumy wpłaconych kwot. W przypadku oszczędności krótkookresowych zarobione odsetki odpowiadają kwocie niewielkiej w porównaniu z kwotą wpłaconą na konto; w przypadku oszczędności długookresowych wartość zarobionych odsetek może nawet kilkakrotnie przekroczyć wartość wpłaconej kwoty. [Przykład: kwota 100zł ulokowana na 5 lat przy realnej stopie procentowej 5% dodatkowo (poza zwrotem wpłaconych 100zł) przyniesie nam 27zł 63gr odsetek, podczas gdy to samo 100zł ulokowane przy tej stopie procentowej na 30 lat przyniesie nam 332zł 19gr.] Okres aktywności zawodowej, czyli oszczędzania w systemie emerytalnym wynosi ok. 40 lat i więcej.]

33. Dlaczego w zaprezentowanym tu opisie systemu emerytalnego nie wykorzystano pojęcia „filar”?

Powszechny system emerytalny składa się z dwóch części, potocznie zwanych „filarami”. W rzeczywistości są to dwa typy indywidualnych kont emerytalnych. Pełnią one identyczną rolę, umożliwiając uczestnikom systemu przeniesienie części ich bieżącego dochodu na okres, gdy nie będą już osiągać dochodu z powodu starości. Oczywiście oba konta różnią się między sobą sposobem zarządzania środkami, które przez nie przepływają. To kwestia ważna, ale techniczna. Dobrowolnym rozszerzeniem powszechnego systemu są różne formy dodatkowego długookresowego oszczędzania, które jednak nie musza być w jakikolwiek sposób wyróżnione instytucjonalnie. Pojęcie „filarów”, choć często stosowane, nie jest więc w pełni adekwatne do nowego systemu funkcjonującego w Polsce od 1999r.